البته در مفردات آيه وجوهى احتمال داده‌اند كه چون فايده اى در نقل آن نديديم از نقلش صرفنظر كرديم . در آياتى كه تعبيرى چون * ( « سَمْعاً وَأَبْصاراً وَأَفْئِدَةً » ) * آمده ، گفتيم اين كه كلمه سمع را مفرد آورده ، با اينكه مراد از آن جمع است ، بدين جهت است كه كلمه « سمع » مصدر است ، بخلاف « بصر » كه به معناى چشم است ، نه به معناى ديدن . و قاعده كلى چنين است كه مصدر در جمع و مفرد ، مفرد مىآيد ، مانند : ضيف و قربان و جنب ، كه در آيات زير مفرد آمده ، با اينكه منظور جمع است « ضَيْفِ إِبْراهِيمَ الْمُكْرَمِينَ » « 1 » « إِذْ قَرَّبا قُرْباناً » « 2 » « وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً » « 3 » . و جمله * ( « وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِه يَسْتَهْزِؤُنَ » ) * عطف است بر جمله * ( « فَما أَغْنى عَنْهُمْ . . . » ) * . * ( « وَلَقَدْ أَهْلَكْنا ما حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى » ) * اين آيه به منظور انذار و بيم رساندن ، هلاكت اقوام گذشته را تذكر مىدهد ، و نتيجه گيرى از جمله * ( « وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ . . . » ) * است . پس مىتوان گفت عطف بر همان جمله است ، نه بر جمله * ( « وَاذْكُرْ أَخا » ) * . سياق هم همين را مىرساند . * ( « وَصَرَّفْنَا الآياتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ » ) * - يعنى ما آيات را مختلف كرديم : يا معجزاتى بود كه با آنها انبياء را تاييد نموديم و يا به صورت وحى بود كه بر آنان نازل مىكرديم ، و يا نعمتهايى كه با آنها ايشان را رزق داديم تا به وسيله آن آيات متذكر شوند ، و يا عذابهايى بود كه امتهاى انبياء را بدان مبتلا نموديم تا توبه كنند ، و از ظلم خود برگردند و دست از پرستش غير خداى سبحان برداشته به عبادت خدا بپردازند . و ضمير در جمله * ( « لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ » ) * به قرى برمىگردد ، و مراد از قرى ، اهل قرى است . * ( « فَلَوْ لا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّه قُرْباناً آلِهَةً . . . » ) * از ظاهر سياق برمىآيد كه كلمه « الهه » مفعول دوم « اتخذوا » و مفعول اول آن ضميرى باشد كه به موصول « الذين » برمىگردد . و كلمه « قربان » به معناى هر چيزى است كه به وسيله آن تقرب جسته مىشود . و زمينه اين كلام زمينه تهكم ( طعنه زدن ) است كه

--> ( 1 ) ميهمانان محترم ابراهيم . سوره ذاريات ، آيه 24 . ( 2 ) آن هنگام كه دو پسران آدم قربانى تقديم داشتند . سوره مائده ، آيه 27 . ( 3 ) و اگر جنب بوديد . سوره مائده ، آيه 6 .